Chiến lược "Kéo vào và Vươn ra"

Đợt 1

Tình hữu nghị Liên Xô – Nhật Bản không hề thân thiện như vẻ bề ngoài, dù sao chuyến thăm Tokyo của Ryzhkov cũng mang theo mục đích bất chính. Liên Xô muốn phát triển mạnh ngành công nghiệp điện tử, nhưng Hiệp hội Điều phối Paris (COCOM) lại hạn chế kênh vận chuyển các sản phẩm điện tử cao cấp từ châu Âu và Mỹ sang Liên Xô, khiến Yanaev buộc phải hướng tầm nhìn sang các quốc gia châu Á – Thái Bình Dương.

Trong bối cảnh Bill Clinton không trở thành Tổng thống Mỹ, rõ ràng ngành công nghệ cao của cuộc cách mạng công nghệ lần thứ ba của Mỹ không phát triển bùng nổ như trong lịch sử mà lại gặp phải nút thắt cổ chai chết người. Sau "Thứ Hai Đen Tối" năm 1987, đáng lẽ Mario phải tích cực hơn trong việc áp dụng các biện pháp cứu vãn nền kinh tế. Ví dụ, Cục Dự trữ Liên bang (FED) thông qua việc mở rộng cung tiền, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nhưng ông lại chọn cách đứng ngoài quan sát tình hình như Tổng thống Hoover, không chủ động áp dụng các biện pháp tích cực.

Năm 1991, các cơ quan quản lý tài chính Hoa Kỳ hoàn toàn có thể nới lỏng tiền tệ ngay lập tức như sau vụ sụp đổ thị trường chứng khoán năm 1987, bơm một lượng lớn tiền vào hệ thống ngân hàng, và các ngân hàng thương mại cũng hạ lãi suất để đảm bảo đủ thanh khoản cho các doanh nghiệp, từ đó tránh xảy ra khủng hoảng tín dụng. Tuy nhiên, Ủy ban Dự trữ Liên bang lại e ngại áp lực lạm phát nên không dám hành động vội vàng, hơn nữa Quốc hội cũng có nhiều trở ngại, dẫn đến nền kinh tế Hoa Kỳ đến nay vẫn trong tình trạng nửa sống nửa chết như vậy.

Nhật Bản thậm chí còn thê thảm hơn Mỹ. Sau khi bong bóng kinh tế vỡ vào năm 1991, tốc độ tăng trưởng GDP thực tế hàng năm của nước này giảm mạnh, từ 2,5% năm 1991 xuống dưới 1% (0,4%) vào năm 1992 và 1993, và luôn dao động giữa tăng trưởng nhẹ và tăng trưởng âm mà không thể thoát ra được. Toàn bộ những năm 90 của Nhật Bản được gọi là "thập kỷ mất mát".

Hiện tại, có vẻ như việc Liên Xô lựa chọn hợp tác với Nhật Bản có mùi vị của việc "lợi dụng lúc người gặp khó".

Chiến tranh thương mại luôn là một cục diện kết hợp cả âm mưu lẫn dương mưu. Một mặt, hai nước lớn tiếng nói về hợp tác kinh tế, mặt khác, Liên Xô khuyến khích các ngành công nghiệp điện tử mới nổi trong nước vươn ra thế giới. Các tập đoàn vốn nhà nước lớn tách ra từ Ủy ban Máy tính Điện tử Quốc gia bắt đầu thâm nhập vào ngành công nghiệp điện tử của Nhật Bản. Các tập đoàn này có thể dựa vào sự hỗ trợ tài chính của nhà nước để có kế hoạch và mục đích mua lại các doanh nghiệp vừa và nhỏ của nước ngoài đang kinh doanh kém hiệu quả, trong khi các doanh nghiệp Nhật Bản vẫn đang vật lộn trong cuộc khủng hoảng kinh tế, tự chịu trách nhiệm về lợi nhuận và thua lỗ.

Hashimoto Ryutaro dường như đã nhìn thấy hy vọng cho một ngành công nghiệp thoát khỏi khó khăn trong hợp tác lần này, nhưng thực tế Liên Xô chỉ đào đầy cạm bẫy trên con đường lớn thênh thang đó.

KGB hiện không chỉ đào tạo gián điệp chính trị mà còn đào tạo gián điệp thương mại, và mục tiêu của loại gián điệp này rất rõ ràng: công nghệ vệ tinh, công nghệ cao sản phẩm điện tử, công nghệ mạng thông tin. Đồng thời, theo chỉ thị của Yanaev, KGB đã thành lập các tổ chức hacker sớm hơn trong lịch sử, chuyên dùng để thâm nhập các hệ thống mật mã mạng cấp quân sự của các quốc gia khác. Nếu các doanh nghiệp điện tử của Nhật Bản thâm nhập Liên Xô, thì KGB, không chỗ nào không thể xâm nhập, sẽ nhắm vào tất cả các mục tiêu có ý nghĩa.

Tóm lại, Nhật Bản chỉ là một bàn đạp để Liên Xô đạt được sự thịnh vượng kinh tế, là cuộc cướp bóc cuối cùng trong thời kỳ kinh tế Nhật Bản suy thoái.

Trước khi Ryzhkov tới Nhật Bản, Yanaev đã đích thân dặn dò ông ấy rằng ban đầu hãy chấp nhận yêu cầu của Hashimoto Ryutaro, và dù thế nào cũng phải tạo ra ảo tưởng rằng Liên Xô rất mong muốn Nhật Bản mở nhà máy trên lãnh thổ của họ.

"Giới thiệu công nghệ ư?" Ryzhkov hỏi. Các liên doanh chắc chắn có lợi cho việc giới thiệu công nghệ nước ngoài, nhưng đồng thời cũng sẽ giáng một đòn chí mạng vào ngành công nghiệp trong nước vốn còn non yếu, như bi kịch của các quốc gia Đông Âu mở cửa thị trường đã chứng minh.

"Quả thực cần phải đưa công nghệ vào, nhưng quan trọng hơn là cướp đoạt công nghệ của họ," Yanaev nói, "Ngày xưa, những người láng giềng phía Nam của chúng ta đã kiên trì yếu tố điều tiết vĩ mô thị trường chính vì điều này. Khi kẻ thù muốn cướp đoạt ngành công nghiệp của chúng ta, chính phủ có thể sử dụng các biện pháp hành chính để ngăn chặn kế hoạch của họ. Nói cách khác, tôi cho phép họ kiếm tiền trên đất Liên Xô, nhưng tuyệt đối không cho phép họ nắm giữ huyết mạch của một ngành công nghiệp, gây ra tình trạng tư bản nước ngoài độc quyền ngành công nghiệp trong nước. Tư bản là tư bản, chính trị là chính trị, đây là Liên Xô, không phải Nhật Bản, cũng không phải Hoa Kỳ."

"Mặt khác, chúng ta cũng nhấn mạnh các công ty Liên Xô thế hệ mới vươn ra nước ngoài, điều này không chỉ tạo ra ngoại hối mà còn tạo môi trường thuận lợi cho Liên Xô cướp đoạt công nghệ và tài nguyên của các quốc gia khác. Đây chính là kế hoạch thuộc địa hóa kinh tế của chúng ta." Yanaev đẩy kính lên, điều này tương đương với chiến lược "Kéo vào và Vươn ra" phiên bản Liên Xô, tận dụng triệt để hai thị trường và hai nguồn tài nguyên để phục vụ công cuộc xây dựng kinh tế quốc gia.

"Tất nhiên, dù sao tôi cũng không phải là người chuyên về kinh tế, chỉ có thể đưa ra một số ý kiến để các đồng chí tham khảo. Việc thực hiện cụ thể cần các đồng chí Ryzhkov bỏ nhiều tâm sức hơn." Yanaev thở dài, "Ngày xưa Liên Xô suýt thua vì vấn đề phát triển kinh tế và cấu trúc chính trị. Trong nhiệm kỳ của tôi, tôi phải giải quyết triệt để vấn đề này."

"Tôi muốn cho tất cả mọi người trên thế giới biết rằng, sự phát triển của chủ nghĩa xã hội, tuyệt đối sẽ không diệt vong."

Ryzhkov bị ai đó khẽ chạm vào cánh tay, ông mới sực tỉnh, thấy Thủ tướng Nhật Bản Hashimoto Ryutaro đang nâng ly sake, cụng ly với Ryzhkov.

Bây giờ là lúc tiệc quốc yến, Ryzhkov đang ngồi trên bàn ăn truyền thống Nhật Bản, nhìn quanh, chén rượu chạm nhau.

"Xin lỗi, vừa rồi thất lễ rồi." Ryzhkov vội vàng nâng ly, khẽ chạm vào ly rượu của Hashimoto Ryutaro, "Chúc mừng chương mới trong tình hữu nghị Liên Xô - Nhật Bản."

Hashimoto Ryutaro mỉm cười, uống cạn.

"Không biết Ryzhkov có nhận định gì về nền kinh tế Nhật Bản hiện nay không?" Hashimoto Ryutaro đột nhiên hỏi một câu hỏi như vậy, khiến Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đối diện có phần bất ngờ. Đối phương ngẩng đầu lên, nhìn vẻ mặt nghiêm túc của Hashimoto Ryutaro, không biết phải trả lời thế nào.

"Đưa ra chủ đề như vậy trong tiệc quốc yến không phù hợp lắm, Thủ tướng Hashimoto Ryutaro. Việc một quan chức chính phủ của một quốc gia khác chỉ trỏ về nền kinh tế của quốc gia khác có thể bị những kẻ có ý đồ xấu chỉ trích là can thiệp vào công việc nội bộ đấy." Ryzhkov giả vờ đùa cợt như không có chuyện gì, nhưng thực ra trong lòng lại có chút e ngại. Ai cũng biết tiếp theo đối phương chắc chắn sẽ nói những lời khiến ông phải cân nhắc kỹ lưỡng cách trả lời.

"Đừng hiểu lầm, Chủ tịch Ryzhkov, tôi không có ý đó. Từ cuối những năm 80, Liên Xô và Nhật Bản đều phải trải qua sự suy thoái kinh tế đau đớn, thậm chí còn xuất hiện tình trạng tăng trưởng âm. Tuy nhiên, các vị đã rất nhanh chóng vực dậy, nhanh chóng hồi phục sức lực. Còn kinh tế Nhật Bản thì luôn dậm chân tại chỗ, vì vậy tôi rất tò mò."

"Rất tò mò sao?" Ryzhkov cười nói, "Tôi cũng rất tò mò, rốt cuộc anh ấy đã làm thế nào."

"Anh ấy?"

Tay của Hashimoto Ryutaro khựng lại. Ông ngẩng đầu lên, hỏi với vẻ không hiểu: "Chẳng lẽ sự phục hồi nhanh chóng của nền kinh tế Liên Xô trong những năm gần đây không phải là nhờ nỗ lực của ông và Thủ tướng Pavlov sao? Ông nói 'anh ấy' là ai?"

"Nói chính xác hơn, không hoàn toàn là vậy." Nhờ bữa tiệc quốc yến náo nhiệt này, Ryzhkov chợt nhớ lại cảnh Yanaev bất ngờ triệu tập ông vào nửa đêm tại Điện Kremlin. Hầu như không chút do dự, Yanaev đã tái bổ nhiệm ông làm Bộ trưởng Tài chính Liên Xô, chịu trách nhiệm thực hiện một loạt các chính sách kinh tế do Yanaev chỉ định. Ban đầu, ngay cả Ryzhkov cũng không hề hy vọng gì vào chức vụ này. Lúc bấy giờ, mô hình chính trị của Liên Xô đã cứng nhắc đến cực điểm, nhưng ông không ngờ Yanaev lại có thể cải cách những tệ nạn một cách mạnh mẽ, biến các chính sách kinh tế mới vốn không thể thực hiện thành có thể.

Mỗi lần cải cách đều nắm bắt được trọng tâm, mỗi lần đều đi trước đối thủ một bước. Chẳng trách Liên minh Châu Âu cộng với Mỹ hợp lực lại cũng không phải đối thủ của một mình ông ta.

"Chúng tôi chẳng qua chỉ là đang thực hiện chính sách của Yanaev mà thôi, cố gắng làm tốt phần việc của mình. Công lao lớn nhất vẫn là con đường mà Yanaev đã vạch ra từ trước."

Ryzhkov không hề khiêm tốn, mà là đưa ra câu trả lời chân thật.

"Ông nói, tất cả những điều này đều do Chủ tịch Yanaev sắp xếp sao?" Hashimoto Ryutaro khi nhậm chức Bộ trưởng Tài chính đã từng nghe nói về vị lãnh tụ Đỏ của Liên Xô có thể sánh ngang với Stalin, người đã cứu một đế chế đang suy thoái, cải cách một đất nước đã tích tụ quá nhiều vấn đề khó giải quyết. Mọi việc ông ấy làm đều giống như những nhiệm vụ bất khả thi.

"Ông ấy giống như vị thần cứu rỗi Liên Xô." Ryzhkov nâng ly rượu, nghiêm túc nói.