Những người anh hùng không cần thiết

Đệ nhị canh

"Mitrofan Ivanovich Nedelin, Tổng tư lệnh Lực lượng Tên lửa Chiến lược, hy sinh năm 1960 trong vụ thử tên lửa đạn đạo liên lục địa tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Tyuratam. Khi tên lửa đạn đạo liên lục địa R-16 phóng lên thì bất ngờ gặp sự cố, ông không may tử nạn trong biển lửa, trở thành Nguyên soái Liên Xô đầu tiên hy sinh vì tai nạn. Cùng hy sinh trong vụ tai nạn đó còn có Thứ trưởng Trung tâm Thử nghiệm Tyuratam Nosov, người đứng đầu Cục Quản lý Trung tâm Thử nghiệm Tyuratam Grigoryants và Ostashov. Phó Chủ tịch Ủy ban Thử nghiệm Tên lửa Quốc gia Grishin, Nhà thiết kế chính hệ thống điều khiển tên lửa Konoplev, Phó Tổng thiết kế cục thiết kế đặc biệt 586 Berlin và Kontsevoy, Phó Tổng thiết kế cục thiết kế Glushko Firsov..."

"Đồng chí Vladimir Mikhailovich Komarov, phi công đầu tiên bay nhiều lần vào vũ trụ, đồng thời cũng là phi hành gia Liên Xô đầu tiên tử nạn trong chuyến bay có người lái, hy sinh trong vụ tai nạn Soyuz năm 1967."

Đáng lẽ đây là buổi lễ ăn mừng phóng thành công vệ tinh Lotus, nhưng bài phát biểu của Yanaev lại có vẻ bất thường. Ông không ca ngợi thành công của ngành hàng không vũ trụ Liên Xô, mà lại đi ngược lại lẽ thường, kể về những sự cố phóng tên lửa thất bại trước đây. Nụ cười rạng rỡ trên khuôn mặt mọi người dần tắt đi, họ chăm chú lắng nghe bài diễn văn của Yanaev, nhìn thấy trên khuôn mặt của vị lãnh tụ cộng sản này lộ ra vẻ đau buồn khó che giấu.

"Tôi muốn nói về cái chết của đồng chí Komarov. Khi các nhân viên mặt đất kiểm tra tàu vũ trụ Soyuz 1, họ phát hiện hơn 200 vấn đề về cấu trúc, những vấn đề này sẽ khiến chuyến bay của tàu vũ trụ trong không gian trở nên rất nguy hiểm. Tuy nhiên, không ai dám báo cáo những vấn đề này lên lãnh đạo Liên Xô lúc bấy giờ là Brezhnev, vì sợ bị giáng chức, bị đuổi việc. Do đó, nhiệm vụ vẫn diễn ra đúng kế hoạch, cuối cùng dẫn đến bi kịch."

"Còn Nedelin, Tổng tư lệnh Lực lượng Tên lửa Chiến lược đầu tiên. Để dẫn trước trong cuộc đua với Mỹ, đồng thời đền đáp ơn tri ngộ của Khrushchev đã thăng chức mình làm Tổng tư lệnh Pháo binh năm ngoái, khi tên lửa đạn đạo liên lục địa gặp một số trục trặc trong quá trình chuẩn bị phóng, ông đã từ chối lời khuyên của tổng chỉ huy hiện trường Baikonur về việc hoãn phóng. Để có thể phóng sớm hơn và tiết kiệm thời gian, tổng công trình sư đành vi phạm quy định cho phép kiểm tra đồng thời các hệ thống khác nhau, thay vì từng bước một như quy định, cuối cùng dẫn đến tai nạn đó."

Xung quanh im lặng như tờ, giọng của Yanaev không lớn, nhưng lại có một sức mạnh chấn động lòng người, khiến mọi người đều lặng lẽ lắng nghe ông nói hết đoạn này.

"Ở đây, tôi muốn nói rõ với các vị rằng, ngành hàng không vũ trụ Liên Xô là một ngành trụ cột, có vị thế và triển vọng không thể đong đếm. Nhưng tôi cũng không muốn các vị đi theo vết xe đổ của thời Khrushchev và Brezhnev, vì cạnh tranh mà bất chấp an toàn tính mạng của người khác, rõ ràng có thể tránh được bi kịch nhưng lại chọn làm ngơ. Tương tự, tôi cũng không muốn thấy bi kịch của Nedelin, của đồng chí Komarov tái diễn."

Yanaev ôm bó hoa trắng trên bục, nói với mọi người: "Đây cũng là lý do tại sao tôi chọn mang một bó hoa đến đây, để xin lỗi những người hùng đã hy sinh trong các tai nạn hàng không vũ trụ, để xin lỗi những sai lầm mà chúng ta từng mắc phải. Mặc dù họ đã được an táng với nghi lễ quốc tang tại Nghĩa trang Novodevichy, nhưng tôi hy vọng linh hồn họ đang lảng vảng ở Baikonur có thể yên nghỉ."

Xin lỗi? Tổng bí thư Yanaev lại xin lỗi vì những sai lầm mà các nhà lãnh đạo trước đây đã mắc phải sao?

Không ai dám nghi ngờ quyết định của Yanaev, cũng không ai dám ngăn cản hành động của Yanaev. Trong ánh mắt ngỡ ngàng của những người khác, Yanaev trực tiếp bước ra khỏi trung tâm phóng, đi về phía nghĩa địa nơi chôn vùi đống đổ nát của các thiết bị hàng không. Tàu vũ trụ Buran vẫn nằm im lìm trong nhà kho, mất đi vẻ huy hoàng ngày xưa, động cơ khổng lồ bị bỏ hoang của tên lửa N-1 chìm nửa thân trong đất vàng. Vinh quang quá khứ đã theo gió bay đi, nhưng những bài học rút ra từ thất bại của họ lại trở thành động lực thúc đẩy ngành công nghiệp hàng không vũ trụ Liên Xô tiếp tục tiến lên.

"Họ từng là những người hùng." Bộ trưởng Ryzhkov, đứng cạnh Yanaev, từ từ nói.

Yanaev đặt bó hoa trước bia đá. Bia đá này được dựng vào năm 1995, để tưởng niệm những người hùng đã hy sinh trong lịch sử hàng không Liên Xô. Trên bia đá khắc tên của những người hy sinh trong mỗi tai nạn, chỉ riêng tai nạn bi thảm năm 1960, số người hy sinh đã lên đến hơn 90 người.

Những bia đá dày đặc, ghi lại những hy sinh đau đớn trong lịch sử phát triển hàng không Liên Xô. Giống như thảm họa hạt nhân Chernobyl, sự hy sinh của những người này đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh cho cả đất nước.

Yanaev phủ nhận lời của Bộ trưởng Ryzhkov, "Họ từng là những người hùng, hiện tại là những người hùng, và tương lai cũng sẽ là những người hùng của Liên Xô. Mặc dù họ đang yên nghỉ dưới cát vàng, tên tuổi không ai biết đến, nhưng lịch sử cuối cùng không thể xóa bỏ công lao của những người này."

Yanaev nhìn chằm chằm vào những cái tên trên bia mộ. Người hy sinh trẻ nhất mới 22 tuổi, một người lính nhập ngũ chưa đầy hai năm. Khuôn mặt non nớt trên bức ảnh đen trắng khiến Yanaev cảm thấy chói mắt.

Ông tự nói với mình, "Chẳng lẽ khi đối mặt với tai nạn chúng ta không lên, để nhân dân lên sao?"

"Đồng chí Ryzhkov, dù sao cũng giúp tôi một việc." Yanaev quay đầu lại, ánh mắt tỏ ra rất nghiêm túc, ông nói từng chữ một, "Dù là vì đất nước này, giúp tôi một việc."

"Tổng bí thư Yanaev, ngài muốn tôi giúp việc gì?" Thái độ đột ngột thay đổi của Tổng bí thư khiến Ryzhkov có chút không quen, nhưng ông vẫn lập tức đồng ý.

Yanaev chỉ vào những cái tên trên bia mộ, chậm rãi nói, "Liên Xô không cần những người hùng như vậy nữa."

Yanaev quay người lại, nhìn những mảnh vỡ tên lửa bị cát vàng vùi lấp, nghiêm túc nói, "Tại sao cần phải dùng cách tàn nhẫn như vậy để tạo ra một người hùng kiểu Liên Xô? Rất nhiều tai nạn rõ ràng có thể tránh được, chỉ vì sợ bị cấp trên truy trách nhiệm? Sợ bị giáng chức, bị đuổi việc? Thà dùng mạng người để lấp đầy cũng phải tạo ra những kỳ tích kiểu Liên Xô sao? Xin lỗi, nếu ai có suy nghĩ như vậy, tôi sẽ là người đầu tiên đẩy người đó ra khỏi vị trí đó."

Những lời của Yanaev khiến mồ hôi lạnh chảy ra sau lưng Bộ trưởng Ryzhkov. Lần đầu tiên ông gặp một nhà lãnh đạo quốc gia lại nói thẳng thừng với mình những chuyện không thể nói ra. Đồng thời, ông cũng hiểu ra tại sao lính canh lại đứng xa Yanaev và mình, hóa ra là để tạo ra một môi trường nói chuyện bí mật.

"Vì vậy tôi mới nói, lịch sử Liên Xô đã có đủ những người được trao Huân chương Anh hùng rồi. Tôi không muốn thấy thêm những gia đình khác đại diện nhận Huân chương Anh hùng, tôi không muốn thấy một người mẹ khóc đau đớn, một người vợ xé lòng và những đứa trẻ mất cha. Tất cả những điều đó tôi đã quá đủ rồi."

Yanaev vỗ vai Ryzhkov, "Tôi hy vọng anh tự mình suy nghĩ kỹ, những cái tên trên bia đá này đã đủ nhiều rồi, sắp không còn chỗ nữa. Đừng để tôi thấy có thêm tên mới xuất hiện trên đó."

Yanaev quay lưng rời đi, để lại Bộ trưởng Ryzhkov một mình đứng tại chỗ nhìn bia đá ngẩn ngơ.