Cuộc đối thoại xuyên nửa thế kỷ

Ngay cả Solzhenitsyn cũng không ngờ rằng chính phủ Liên Xô lại tiếp đón ông với nghi thức cao hơn cả tiếp đón khách nước ngoài. Tổng bí thư Yanaev sẽ tiếp Solzhenitsyn tại Sảnh St. George của Điện Kremlin, nơi tiếp đón các vị khách quý nước ngoài. Đối với người khác, đây là một vinh dự, nhưng đối với Solzhenitsyn, Yanaev, người đứng trên đỉnh kim tự tháp, cũng không khác gì những người khác. Cởi bỏ lớp áo vinh quang, không ai có thể thoát khỏi giấc ngủ cô đơn dưới bia mộ.

Cuộc gặp gỡ giữa Yanaev và Solzhenitsyn tại Sảnh St. George đã gây chấn động giới học thuật và văn học nghệ thuật. Một số người bắt đầu suy đoán về hướng gió chính trị lần này, liệu có phải lại là một cuộc thanh trừng lớn trong giới văn học nghệ thuật. Tuy nhiên, những trí thức trước đây từng cố gắng móc nối và hợp tác với nước ngoài đều đã chạy ra nước ngoài hưởng phúc với lý do bị bức hại chính trị. Đây cũng là lần đầu tiên kể từ khi Yanaev nhậm chức vào năm 1991, ông trực tiếp đối mặt với nhân vật bất đồng chính kiến lớn nhất Liên Xô.

Solzhenitsyn cứ đứng đó, nhìn Yanaev bước về phía mình. Đối phương không hung dữ và tàn bạo như những gì ông đã miêu tả trong tác phẩm "Tân Sa Hoàng phương Bắc", mà giống một linh mục Chính thống giáo hiền lành hơn là một kẻ thống trị một đế chế tà ác.

"Xin chào, Chủ tịch Yanaev," Solzhenitsyn nói một cách không kiêu ngạo cũng không nhún nhường. Ông sẽ không bao giờ cúi đầu trước bất kỳ kẻ độc tài nào.

"Xin chào, ông Solzhenitsyn." Yanaev mỉm cười bắt tay ông, đối phương cũng rất tự nhiên đưa tay phải ra, hoàn toàn không có vẻ gì là một ông già cay cú đời, giận đời. Nhưng chính người này đã khiến cả chính phủ dưới thời Stalin và Khrushchev phải nghiến răng nghiến lợi. Tuy nhiên, khi Mỹ cố gắng hết sức để ca ngợi vị anh hùng chống Liên Xô này, Solzhenitsyn, với bản tính không ưa bất kỳ thể chế nào, lại khiến chính phủ Mỹ mất mặt, buộc phải lạnh nhạt với vị anh hùng chống Liên Xô này.

"Chào mừng ông về nhà," Yanaev nói.

Solzhenitsyn ngẩn người một lúc. Yanaev không giống như các quan chức Liên Xô thời Khrushchev hay các quan chức CIA của Mỹ trước đây, vừa gặp đã nói về ý nghĩa của cuốn "Quần đảo Gulag" của ông, và khuyến khích ông tiếp tục viết thêm nhiều tác phẩm xuất sắc tương tự. Còn Yanaev lại mở lời bằng câu chào ấm áp "chào mừng ông về nhà."

"Chủ tịch Yanaev..." Trong khoảnh khắc, Solzhenitsyn không biết phải trả lời đối phương thế nào, giống như ông đã mặc giáp cầm khiên, sẵn sàng đón kẻ thù, nhưng đối phương lại nở nụ cười thân thiện với ông.

Dưới ánh đèn rực rỡ của Sảnh St. George, khuôn mặt Yanaev đắm chìm trong ánh sáng dịu nhẹ, khiến Solzhenitsyn trong giây lát thậm chí quên mất những lời đối đáp sắc bén đã chuẩn bị sẵn.

"Tôi một lần nữa thay mặt chính phủ Liên Xô xin lỗi ông về những đối xử bất công mà ông đã phải chịu đựng từ năm 1945 đến 1953, đồng thời ở đây tôi xin trịnh trọng cam kết, chúng ta sẽ không bao giờ tái diễn một cảnh tượng đẫm máu và đen tối như vậy nữa."

Solzhenitsyn hiểu rất rõ lời của Yanaev. Sự khinh miệt và phủ nhận của ông đối với Liên Xô cũng là do chính phủ lúc đó đã đàn áp các dân tộc chủ thể để điều hòa mối quan hệ giữa các dân tộc. Bởi vì không thể chấp nhận cách đối xử thiên vị đó, nên ông đã trở thành một người kiên định chống Liên Xô.

"Mặc dù tôi rất tán thành những thành tựu của Yanaev, đặc biệt là trong việc đoàn kết dân tộc, nhưng vẫn có những phần tử bất đồng chính kiến bất hạnh bị đàn áp. Hy vọng Chủ tịch Yanaev có thể nhìn rõ điều này. Tôi không biết nhân quyền ở Liên Xô có tiến bộ hay không, nhưng tôi đã thấy các vị bức hại trí thức trong vài năm qua."

Solzhenitsyn không chút khách khí chỉ ra một số vấn đề nhạy cảm của chính quyền Liên Xô ở nơi công cộng. Mọi người đều đổ mồ hôi hột cho vị nhà văn nói năng không kiêng nể này. Đương nhiên, CIA càng phấn khích hơn, nếu Solzhenitsyn bị bắt giữ thảm hại, họ lại có thể làm lớn chuyện về vấn đề nhân quyền.

Ai ngờ Yanaev chỉ mỉm cười nhẹ, hỏi lại: "Văn nhân? Ông nói là Yakovlev tự sát hay là Korotich và Bushvikov sang Mỹ tị nạn chính trị? Nếu người trước vì tuyên truyền lệnh cấm rượu bị dân chúng nhất loạt phản đối, rồi còn có dũng khí tự sát, vậy thì người sau thì sao? Chính quyền Liên Xô thậm chí không ra lệnh truy nã, không cấm xuất bản tác phẩm của những người này, họ đã vội vã bỏ trốn sang Mỹ dưới danh nghĩa bị bức hại chính trị, đây có phải là tâm lý có quỷ không? Dù sao thì, khi ông bỏ trốn sang Mỹ năm xưa cũng là lý do bị bức hại một cách quang minh chính đại."

"Yakovlev tự sát bằng súng, lúc đó chính quyền Liên Xô còn trịnh trọng ra cáo phó cho ông ấy, chứ không để ông ấy chết một cách vô danh dưới một bia mộ nào đó. Còn về đồng chí Korotich và Bushvikov đã làm gì ở Mỹ? Thành lập tổ chức bảo vệ nhân quyền Liên Xô? Nghe nói số tiền quyên góp hàng năm từ các giới phương Tây đã hơn một triệu đô la Mỹ rồi sao? Nhưng tôi nhớ họ chỉ ăn vài bữa ở đâu đó, đăng một tuyên bố về tổ chức này trên báo, nhưng không thấy họ có bất kỳ hành động thực tế nào, đây là gì? Kiếm tiền sao?"

Solzhenitsyn khẽ hừ một tiếng, trong lòng ông đầy khinh bỉ đối với Korotich. Khi đối phương lần đầu mời ông tham gia tổ chức của họ, Solzhenitsyn đã biết rằng kẻ này giống một kẻ cơ hội hơn là một văn nhân. Luôn nghĩ cách lợi dụng danh tiếng và câu chuyện của mình để thu gom một lượng lớn tiền bạc ở Mỹ. Sau khi hai người cắt đứt quan hệ, Solzhenitsyn còn nghe nói ông ta đã lái Ferrari và sống trong biệt thự.

Solzhenitsyn cho đến nay vẫn cô độc một mình, không được giới chủ lưu Mỹ chào đón, thậm chí giới văn học nghệ thuật cũng không còn mời ông đi giảng dạy những quan điểm cực đoan. Mất đi giá trị lợi dụng, ông giống như một con búp bê bị vứt bỏ, dần dần bị lãng quên. Nếu không phải năm xưa CIA Mỹ muốn lợi dụng tác phẩm "Tân Sa Hoàng phương Bắc" của ông để đả kích Liên Xô, cái tên Solzhenitsyn thậm chí sẽ không bao giờ xuất hiện trước công chúng Mỹ nữa.

Yanaev tiếp tục nói, "Còn Bushvikov, khi mới đến Mỹ, chính phủ đã đánh giá ông ta thế nào? Một chiến binh tự do vĩ đại, một người sống sót dưới khủng bố đỏ. Nhưng sau này, chiến binh tự do vĩ đại này đã làm gì? Hút ma túy và buôn ma túy, trực tiếp bị tống vào tù. Nếu những kẻ như thế này đại diện cho tương lai của nước Nga, thì tên gọi của chúng ta mới thực sự đi đến hồi kết."

Yanaev không chút khách khí vạch trần bộ mặt xấu xa của những phần tử tự do mà Solzhenitsyn đã nhắc đến: "Những cái gọi là trí thức công cộng này không phải đang đấu tranh cho sự tiến bộ của văn minh nhân loại, họ chỉ lợi dụng danh nghĩa và khẩu hiệu quang minh chính đại để che đậy tội ác của mình."

"Tôi cũng không sợ nói thật với ông, trong số những người trẻ tuổi xuống đường trong sự kiện Tbilisi năm xưa, có bao nhiêu người thực sự vì tương lai của Tổ quốc? Họ chỉ muốn tham gia vào cuộc cuồng hoan này, xả ra những tội lỗi trong lòng. Khi tự do không thể bị ràng buộc bởi các quy định, nó sẽ trở thành tội ác và bạo lực."

"Tôi thừa nhận ông là một nhà văn vĩ đại, một người lý tưởng muốn thay đổi hiện trạng, nhưng nhiều người chỉ lợi dụng danh nghĩa chủ nghĩa lý tưởng để trục lợi chính trị. Sau khi những người này lên nắm quyền, ông dám đảm bảo mọi việc họ làm sẽ tốt hơn bây giờ không? Ít nhất Liên Xô đang cứu vớt từng người dân trên mảnh đất này, còn những con sâu mọt kia việc đầu tiên là tham nhũng, buộc nhân dân phải dùng xương máu của mình để nuôi bầy chó sói này."

Mỗi chữ, mỗi âm tiết của Yanaev đều đang tố cáo những hành vi của bọn sâu mọt này.

"Đồng chí Solzhenitsyn, lý tưởng không phải hiện thực, ít nhất trong số những cái gọi là văn nhân mà tôi thấy, nhiều người chỉ là một lũ lừa đảo không học thức, lợi dụng danh nghĩa tự do để kiếm tiền. Một số chỉ là những kẻ hề mua vui, lại có những kẻ tự cho mình thanh cao, nhưng thực chất lại chẳng có thành tựu gì. Còn những kẻ có ý đồ móc nối với thế lực bên ngoài, xảo quyệt đến mức khó lường, thì càng không đủ tư cách để được gọi là trí thức thực sự."

Lời nói của Yanaev đối với Solzhenitsyn như một gáo nước lạnh tạt vào mặt, khiến ông bừng tỉnh.

Tuy nhiên, lời nói của ông vẫn chưa dừng lại, Yanaev tiếp lời: "Những người thực sự có đủ tư cách được gọi là trí thức, những người thực sự có kiến thức, họ cắm đầu nghiên cứu những điều thiết thực hơn. Mặc dù tên tuổi của những người này không ai biết đến, nhưng thành quả nghiên cứu của họ sẽ thúc đẩy sự tiến bộ của khoa học công nghệ, mang lại lợi ích thiết thực cho văn minh nhân loại. Đây là định nghĩa của tôi về trí thức. Còn những người tự xưng là trí thức khác, họ không gây thêm rắc rối cho thế giới này đã là tốt lắm rồi."

Solzhenitsyn lắng nghe phân tích sâu sắc của Yanaev xong, nhất thời rơi vào im lặng vô danh. Trước đây ông luôn say mê chống đối chế độ Liên Xô, chống đối mọi thứ, giờ đây nhìn lại, dường như những người mà ông từng đi cùng mới là nhóm người đáng lẽ phải chống đối hơn.

Họ vô tri, họ tầm thường, họ thậm chí giống hệt những quan chức Liên Xô trong sách của ông, hút máu nhân dân, và lúc này họ thậm chí còn chưa phải là những nhà lãnh đạo nắm quyền đất nước.

Thấy Solzhenitsyn chìm vào suy tư, Yanaev cố gắng giải thích: "Tất nhiên tôi không phủ nhận ý nghĩa tác phẩm của đồng chí Solzhenitsyn..."

"Chủ tịch Yanaev, ông không cần nói nữa." Ánh mắt Solzhenitsyn vốn mờ mịt, lần đầu tiên trở nên rõ ràng và sáng suốt. "Tôi nghĩ tất cả những vấn đề từng làm tôi băn khoăn trước đây, bây giờ tôi đã hiểu rõ cả rồi."

Yanaev ngẩn người một lúc. Những lời vừa nói với Solzhenitsyn không phải là đã suy nghĩ kỹ lưỡng, hoàn toàn là lời thật lòng từ đáy lòng ông, bộc phát theo cảm xúc.

"Tôi thực sự cảm thấy rất vui mừng, trên mảnh đất Nga này, may mắn thay có một nhà lãnh đạo như ông."

Solzhenitsyn ngẩng đầu lên, người đàn ông để râu kiểu Hemingway, với ánh mắt cũng u sầu và kiên định này, mỉm cười. Cuối cùng, ông đã gạt bỏ mọi nghi kỵ, đón nhận và ôm lấy đất nước này.

"Tôi rất vui vì đã không ở lại Mỹ, mà đã chọn trở về nhà."